Overspel komt in relatie die langer duren regelmatig voor. Ook ik heb te erkennen dat ik mij hier schuldig aan heb gemaakt. Weliswaar al lang geleden, maar er zijn momenten dat we er nog bij hebben stil te staan, bijvoorbeeld als er in een film of serie sprake van is. Dan voel ik direct weer de schaamte over mijn gedrag van destijds en voelt mijn partner haar verdriet. Dat gaat nooit weg.

De feiten

Laten we naar wat cijfers kijken. Onderzoek laat zien dat in Nederland en Vlaanderen ongeveer één op de vier mannen en één op de zes vrouwen in een langdurige relatie ooit ontrouw is geweest. Het verschil in percentage tussen mannen en vrouwen wordt daarbij steeds kleiner. De meeste affaires ontstaan in de periode dat de relatie inmiddels rond de 7 tot 10 jaar stand heeft gehouden. Ik heb het vermoeden dat er sprake is van onderrapportage. Niet iedereen durft er voor uit te komen, zelfs niet in een anoniem onderzoek. Wanneer we ook een sterke emotionele betrokkenheid met een ander buiten de relatie meerekenen, lopen die cijfers nog verder op tot ruim 50%.

Het einde?

We zien tegelijkertijd dat overspel niet automatisch het einde van een relatie betekent. Ongeveer de helft van de koppels waar sprake is geweest van overspel, gaat uit elkaar, terwijl de andere helft, soms na een stevige crisis, samen verdergaat. Dat geldt ook voor mijn eigen relatie. Wat in de praktijk steeds weer zichtbaar wordt, is dat overspel zelden op zichzelf staat. Het is een symptoom van een onderliggend gemis. Het raakt aan diepere lagen van vertrouwen, verbinding en onvervulde behoeften, en legt vaak bloot wat er al langer onder de oppervlakte speelt. In die zin is overspel niet zozeer een breuk, maar een confronterend moment van waarheid binnen de relatie.

Het derde element

Bij een affaire wordt er een ‘derde’ in de relatie gebracht. Die derde is niet altijd een andere persoon. Het kan ook het werk zijn waarin iemand zich verliest, een hobby die alle ruimte inneemt, of zelfs een innerlijke wereld waar de partner geen toegang meer toe krijgt. Wat begint als een diadische relatie – ‘jij en ik’ – verschuift langzaam naar een driehoeksverhouding: ‘jij en ik en het andere’. Die beweging gebeurt vaak geleidelijk en bijna onzichtbaar, maar het heeft een diepgaande impact op de verbinding en beschikbaarheid binnen de relatie.

De Zwitserse psychiater Carl Jung schreef al over het fenomeen van de ‘derde’ als iets wat ontstaat wanneer delen van onszelf geen plek krijgen in de relatie en zich elders gaan uitdrukken. Ook Esther Perel verwijst in haar werk naar hoe een affaire vaak niet alleen over de ander gaat, maar over wat die ‘derde’ vertegenwoordigt: een vergeten verlangen, een niet-geleefd deel van jezelf, of een gemis aan levendigheid in de relatie. In die zin is de ‘derde’ niet alleen een bedreiging, maar ook een signaal. Een uitnodiging om te onderzoeken waar de energie in de relatie weglekt en wat opnieuw om aandacht vraagt. Wanneer koppels bereid zijn om daar samen naar te kijken, kan dat wat hen uit elkaar dreigt te drijven, ook een ingang worden naar meer bewustzijn, hernieuwde verbinding en groei.

Onderliggende verlangen

Esther Perel beschrijft in haar werk dat een affaire zelden alleen gaat over de behoefte aan (meer) seks of het verlangen naar een ander, maar veel vaker over een verlangen naar een ander deel van jezelf dat onvoldoende tot uitdrukking komt in de relatie. In langdurige relaties kunnen we soms ongemerkt stukken van onszelf kwijtraken: spontaniteit, vrijheid, levendigheid of het gevoel begeerd te worden. Als jouw partner jou als vanzelfsprekend beschouwt en je niet meer investeert in wat jullie relatie bijzonder en de moeite waard maakt, dan opent zich de deur voor het ‘derde’.

Een affaire kan dan voelen als een poging om dat verloren stuk opnieuw tot leven te brengen. Tegelijkertijd benadrukt ze hoe diep de impact is op de relatie, omdat niet alleen het vertrouwen wordt geschonden, maar ook het gedeelde verhaal van wie jullie samen zijn. In die zin confronteert overspel ons met een pijnlijke, maar wezenlijke vraag: wat in mij, en tussen ons, heeft zo lang geen ruimte gekregen dat het zich op deze manier is gaan uiten?

Esther Perel nodigt koppels uit om die mogelijk pijnlijke vraag niet uit de weg te gaan, maar juist als ingang te gebruiken om met elkaar op de diepere laag de relatie te bekijken en samen verder te groeien. Ben je bereid bent om het gesprek aan te gaan over jouw persoonlijke verlangens die misschien lange tijd onderdrukt zijn gebleven? Zonder die meteen te veroordelen of op te lossen. Het vraagt moed om te erkennen dat je meer bent dan alleen partner of ouder, en dat bepaalde delen van jezelf opnieuw aandacht vragen. Esther benadrukt ook het belang van verantwoordelijkheid nemen. Degene die vreemd is gegaan heeft te beseffen wat voor impact dit gedrag heeft op de relatie. Dus verantwoordelijkheid nemen voor het eigen gedrag. De ander is verantwoordelijk voor het eigen herstelproces en het bewaken van de eigen grenzen. Het is de kunst om niet te verdwijnen in de dramadriehoek van ‘redder, slachtoffer en aanklager’.

Wat als de waarheid op tafel ligt

Wanneer een affaire uitkomt, ziet zij drie fases die doorlopen moeten worden: erkennen van wat er is gebeurd en hier betekenis aan geven, het herstellen van vertrouwen en veiligheid, en vervolgens, indien beide dat willen, samen ‘heruitvinden’ van de relatie.  In dat proces ontstaat vervolgens ruimte voor meer eerlijkheid, levendigheid en authenticiteit dan daarvoor mogelijk was. In die zin hoeft een affaire niet het einde te betekenen, maar vraagt het wel om een diepgaand proces waarin beide partners bereid zijn om niet alleen naar de ander, maar ook naar zichzelf te kijken.

Hercontracteren

Wat Perel hier aan toevoegt, is dat langdurige relaties zelden lineair verlopen. In haar werk beschrijft ze hoe koppels door de tijd onvermijdelijk geconfronteerd worden met één of meerdere crisissen, momenten waarop het oorspronkelijke, vaak onuitgesproken ‘relatiecontract’ niet langer werkt. Wat ooit vanzelfsprekend leek, zoals verwachtingen rond trouw, intimiteit, vrijheid en verbondenheid, sluit na verloop van tijd niet meer aan bij wie beide partners geworden zijn. Overspel kan in dat opzicht gezien worden als een pijnlijk, maar helder signaal dat het tijd is om stil te staan en dat contract opnieuw te bekijken. Niet als een snelle oplossing, maar als een proces van hercontracteren: opnieuw met elkaar in gesprek gaan over wat liefde, trouw en verbinding vandaag voor jullie betekenen. Dit vraagt dat je bereid bent om oude zekerheden los te laten en elkaar opnieuw te ontmoeten, niet vanuit gewoonte, maar vanuit bewust gekozen verbinding.

Investeren in de mystiek en samen spelen

In haar boek Erotische intelligentie (2006) gaat Perel nog een stap verder door te onderzoeken hoe koppels in langdurige relaties de mystiek en speelsheid in hun liefdesleven levend kunnen behouden of terug vinden. Ze beschrijft hoe verlangen niet vanzelf blijft bestaan, maar juist ruimte nodig heeft om te ademen. Waar verbinding vraagt om nabijheid en veiligheid, heeft erotiek ook nood aan afstand, eigenheid en het niet-volledig-kennen van de ander. Ze nodigt koppels uit om elkaar niet alleen te zien in de vertrouwde rollen van partner, ouder of collega in het dagelijks leven, maar ook opnieuw te leren kijken met nieuwsgierigheid en verbeelding. Een ingang die ze daarbij beschrijft, is het voorzichtig en respectvol delen van seksuele fantasieën, niet zozeer om ze allemaal uit te leven, maar om te begrijpen welk dieper verlangen eronder ligt: gaat het over vrijheid, gezien worden, overgave, speelsheid? Door samen naar die laag te kijken, ontstaat er vaak meer openheid en verbinding, omdat je elkaar op een kwetsbare, eerlijke manier ontmoet. Dat kan soms in kleine dingen zitten. Bijvoorbeeld door bewust tijd te creëren waarin je elkaar ontmoet buiten de routine, of door jezelf af te vragen: hoe zou ik naar mijn partner kijken als ik hem of haar vandaag voor het eerst zou ontmoeten? In die verschuiving van vanzelfsprekendheid naar nieuwsgierige aandacht kan er opnieuw ruimte ontstaan voor spanning, speelsheid en verlangen.

Jouw keuze

Een affaire, overspel, is een impactvolle gebeurtenis in een relatie. Veel relaties maken dit mee. Je kunt er voor kiezen om vervolgens uit de relatie te stappen, maar je kunt ook de keuze maken om het met elkaar aan te gaan. Veel van de koppels die bij mij voor begeleiding komen, brengen dit thema in. Mijn ervaring is dat met goede professionele begeleiding de relatie niet alleen deze crisis overleeft, maar er veel sterker uitkomt.

Aan jou de keuze!